Oorzaken van vruchtbaarheidsproblemen

De meest voorkomende vruchtbaarheidsproblemen zijn cyclusstoornissen, afgesloten eileiders en zwak zaad. Minder vaak ontbreken de zaadcellen totaal, is de wisselwerking tussen zaad en baarmoederhalsslijm gestoord of heeft één van de partners een aangeboren afwijking.

De oorzaak van vruchtbaarheidsproblemen ligt in 30 procent van de gevallen bij de vrouw, in 30 procent van de gevallen bij de man, en in 30 procent van de gevallen bij beiden. In 10 procent van de gevallen wordt de oorzaak nooit duidelijk.

Die laatste conclusie mag pas getrokken worden als er na drie jaar proberen nog geen zwangerschap is opgetreden, en als alle onderzoeken achter de rug zijn.

Vrouwelijke vruchtbaarheidsproblemen

Vrouwelijke vruchtbaarheidsproblemen zijn divers. Ze variëren van afgesloten eileiders tot het ontbreken van een eisprong en een vervroegde overgang.

Verouderende eierstokken
Verouderende eierstokken zijn een belangrijke oorzaak van vruchtbaarheidsproblemen. Zo’n tien tot vijftien jaar voor de overgang loopt de vrouwelijke vruchtbaarheid sterk terug. Het aantal eiblaasjes neemt af. Het zijn vroege verschijnselen van een naderende overgang. De vrouw zelf merkt daar niets van. De menstruaties gaan door als altijd, de eisprong ook. Toch zijn haar kansen op een zwangerschap sterk verminderd.

Bij één op de honderd vrouwen dient de overgang zich al voor het 40ste jaar aan. Bij één op de duizend al voor het 30ste jaar. Dan wordt er gesproken van een vervroegde overgang. Vrouwen krijgen dan de typische overgangsklachten, zoals opvliegers en nachtelijke zweetaanvallen. En de menstruaties stoppen.

Stoornissen in de menstruatiecyclus
Stoornissen in de menstruatiecyclus zijn verantwoordelijk voor 20 tot 25 procent van alle vruchtbaarheidsproblemen. Op het lijstje vrouwelijke vruchtbaarheidsproblemen staan de cyclusstoornissen zelfs bovenaan. Een cyclusstoornis wil zeggen dat een vrouw onregelmatig of niet menstrueert. Eigenlijk gaat het niet om de menstruaties zelf, maar om de eisprong. Vrouwen met cyclusstoornissen hebben vaak geen eisprong. En zonder eisprong, geen bevruchting.

PCOS
De meest voorkomende cyclusstoornis is PCOS, ofwel polycysteus-ovarium-syndroom. Vrouwen met PCOS menstrueren niet of weinig, zijn meestal te zwaar en hebben vaak een sterke beharing. Bij vrouwen met PCOS zijn in de eierstokken cysten te zien: holtes gevuld met vocht. Afvallen is bij PCOS overal goed voor: de beharing wordt minder en in veel gevallen komt de ovulatie terug. Helpt afvallen niet voldoende, dan zal de gynaecoloog hormonen voorschrijven om de eisprong op te wekken. Helpen hormonen nog niet voldoende, dan komen vrouwen met PCOS in aanmerking voor IVF.

Eileiderproblemen
Eileiderproblemen zijn verantwoordelijk voor 14 procent van alle vruchtbaarheidsproblemen. Meestal gaat het om een gehele of gedeeltelijke afsluiting van de eileiders. Vaak ligt de oorzaak in een vroeger doorgemaakte eileiderontsteking, bijvoorbeeld door Chlamydia trachomatis. Ook een buikoperatie kan de oorzaak zijn. Daardoor kunnen verklevingen zijn ontstaan.

Endometriose
Endometriose is een aandoening waarbij het slijmvlies dat de binnenkant van de baarmoeder bekleedt, elders in de buik gaat woekeren. Als de menstruatie optreedt, gaat ook het zwervende baarmoederslijmvlies bloeden. Het bloed kan in de buikholte terechtkomen en daar verklevingen en vergroeiingen veroorzaken. Het is niet helemaal duidelijk of een lichte vorm van endometriose vruchtbaarheidsproblemen geeft. Waarschijnlijk niet. Vergroeiingen in de buik en eileiders, die door endometriose zijn ontstaan, kunnen wel vruchtbaarheidsproblemen geven.

Gestoorde wisselwerking
Bij 5 procent van de stellen met vruchtbaarheidsproblemen ligt de oorzaak in een gestoorde wisselwerking. De vagina is te zuur, of het baarmoederhalsslijm is te taai. In dat geval wordt er gesproken van vijandig baarmoederhalsslijm of van een cervixfactor.

Een enkele keer bevatten de zaadcellen antistoffen, waardoor ze aan elkaar gaan klonteren. Dat gebeurt nogal eens als een man gesteriliseerd is geweest en een hersteloperatie heeft ondergaan.

Baarmoederproblemen vormen maar een klein deel van alle vruchtbaarheidsproblemen. Maar áls ze voorkomen, kunnen ze de innesteling van een vruchtje in de weg staan en zijn ze vaak lastig aan te pakken. Voorbeelden zijn grote vleesbomen, ook wel myomen genoemd. En vrouwen van wie de moeder het medicijn DES heeft gebruikt tijdens de zwangerschap, hebben een afwijkende baarmoeder. Vrouwen die een curettage hebben ondergaan, bij een miskraam, een abortus of een bevalling, kunnen daar in zeldzame gevallen het syndroom van Asherman aan overgehouden hebben. Dat wil zeggen dat de baarmoederwanden met elkaar zijn verkleefd. Een enkele keer heeft een vrouw een aangeboren afwijking aan de baarmoeder, zoals een tussenschot. Sommige vrouwen zijn zonder baarmoeder geboren. Ze hebben het Mayer-Rokitansky-Küster-syndroom (MRK-syndroom).

Manlijke vruchtbaarheidsproblemen – zwak zaad

Bij manlijke vruchtbaarheidsproblemen draait alles om het zaad. Er moeten genoeg zaadcellen zijn. Nog belangrijker: ze moeten krachtig genoeg zijn om een eicel te bevruchten. Zwak zaad veroorzaakt de helft van alle vruchtbaarheidsproblemen.

Normaliter komen er bij een zaadlozing 100 tot 200 miljoen zaadcellen vrij, 20 tot 100 miljoen per milliliter. Zijn het er minder dan 20 miljoen per milliliter, dan wordt er gesproken van een oligozoöspermie, ofwel weinig zaadcellen. Zijn er helemaal geen zaadcellen, dan heet dan een azoöspermie.

Nog belangrijker dan het aantal is de beweeglijkheid van de zaadcellen. Als de zaadcellen slecht bewegen, wordt er gesproken van een asthenozoöspermie. De snelheid van de zaadcellen bepaalt hoe gemakkelijk ze het baarmoederhalsslijm doordringen en de eicel bereiken. Weinig, maar goed beweeglijke zaadcellen bieden meer kans op een zwangerschap dan veel slecht bewegende cellen.

Dan is er nog de vorm van de zaadcellen die ertoe doet. Als veel cellen abnormaal van vorm zijn, heet dat een teratozoöspermie. Daarbij is de kans op een bevruchting eveneens verminderd.

Bij de meeste mannen met zwak zaad gaat het om een combinatie, waarbij het aantal, de vorm én de beweeglijkheid abnormaal zijn. Dat heet dat een oligo-astheno-teratozoöspermie (OAT).

Zaadverzwakkers